Bliski Wschód
Kreta - kreteńskie pismo linearne,
- Azja Mniejsza - hieroglify hetyckie,
- Anatolia - społeczności rolnicze, wykorzystanie brązu, początki miast,
Kazachstan - początki pasterstwa, hodowli kóz, metalurgii,
Turkiestan - miasta i osiedla wiejskie otoczone murami, rolnictwo oparte na sztucznym nawadnianiu (systemie irygacji),
Wyżyna Irańska - miasta powiązane szlakami handlowymi, nawadnianie w rolnictwie,
Mongolia - rybołówstwo i zbieractwo zastąpione koczowniczym pasterstwem (wpływ zachodu),
Dolina Amuru - osiadłe społeczności wiejskie, połowy łososia, uprawa prosa,
Nizina Gangesu - wspólnoty wiejskie uprawiające ryż na zalewanej nizinie,
Dekan - osady rolników wypierające sezonowe obozowiska myśliwych i hodowców bydła,
Indochiny - wspólnoty wiejskie uprawiające ryż oraz hodujące zwierzęta domowe, technologia wyrobu narzędzi i brązu
- Egipt - hieroglify, pismo hieratyczne
- Mezopotamia - pismo klinowe, sumeryjskie piktogramy
- Indie - glify
- Chiny - pismo chińskie
Rewolucja neolityczna
Przejście z koczowniczego trybu życia do osiadłego, rozpoczęła się na terenie Żyznego Półksiężyca ok. 9 tysięcy lat p.n.e.; tereny od Synaju i wybrzeży Morza Śródziemnego, powyżej Pustyni Syryjskiej po Zatokę Perską. Występowały tam dziko rosnące zboża: pszenica i jęczmień, prócz tego hodowano kozy i owce (udomowione ok. X tysiąclecia p. n.e.) - dostarczały mleka, mięsa, skór, wełny, były najwcześniej oswojonymi zwierzętami.Wynalazki - radło i pług, ceramika, koło garncarskie, żarna do mielenia zboża, koło transportowe, wynalezienie żagla, pługu, koła, oswojenie zwierząt wpłynęły na rozwój rolnictwa, co doprowadziło do produkcji nadwyżek i wyodrębnienia się grup ludzi zajmujących się zawodowo uprawą roli. Osiedla zamieszkane jedynie przez rolników, rozmiarem odpowiadały miastom, zwane były osiedlami protomiejskimi. Miasto to skupisko domów i ludzi, w których są budynki użyteczności publicznej - świątynie, pałace władców, szkoły, magazyny z żywnością, mieszkańcy to głównie urzędnicy, kupcy, rzemieślnicy, kapłani.
Najstarsze osiedla protomiejskie: Jerycho, Çatalhöyük.
Najstarsze cywilizacje powstawały w okolicach wielkich rzek: Tygrysu i Eufratu, Nilu, Indusu, Huang-Ho (Żółtej Rzeki).
Między Tygrysem a Eufratem powstała Mezopotamia - Międzyrzecze. Budowa systemu irygacyjnego umożliwiła opanowanie rzek i zapobieżenie suszom i gwałtownym wylewom.
W dolnym biegu Eufratu i Tygrysu rozwijała się cywilizacja sumeryjska, razem z miastami Ur, Uruk, Lagasz i Babilon, a w górnym biegu Tygrysu, na przełomie II i I tysiąclecia, dominującą rolę odgrywała Asyria z miastami Niniwa i Aszur. Przez długi okres ważnym ośrodkiem politycznym i cywilizacyjnym było leżące w górnym brzegu Eufratu miasto Mari.
Cywilizacje Międzyrzecza można podzielić na:
Sumer (w delcie Eufratu i Tygrysu),
Akad (w środkowym biegu Eufratu),
Asyria (w górnym biegu Tygrysu),
Mitanni (w górnym biegu Eufratu, na granicy lub częściowo w obrębie Syrii),
Babilonia (dolina obu rzek w ich dolnym biegu),
Media i Persja (na wschód i północny wschód od Tygrysu).
Sumerowie nie stworzyli jednolitego państwa, cechą charakterystyczną ich świata było rozbicie polityczne. Utworzyli kilkanaście organizmów nazywanych mianem miast-państw, do najważniejszych należały Ur, Uruk, Lagasz, Eridu i Nippur. Na czele każdego stał król; był on najwyższym kapłanem, miał władzę sądowniczą, administracyjną i wojskową. Oprócz niego działała rada starszych, będąca organem arystokracji, od jej decyzji król mógł się odwołać do zgromadzenia obywateli (= mężczyzn). Sumerowie nie mieli regularnej armii, w razie zagrożenia miasta każdy obywatel był zobligowany do jego obrony.
Uprawiano głównie zboża, daktyle i oliwki. Rozwinięta była hodowla zwierząt - kozy, owce, osły, woły. Podstawowym typem domostwa były chaty i trzciny; domy z suszonej cegły budowano w miastach, a budynki z wypalanej cegły, jako najbardziej kosztowne, były wznoszone przez arystokrację.
Wynalazki Sumerów: brąz, pismo (piktograficzne i klinowe), system dziesiętny i sześćdziesiętny (system wag), kalendarz księżycowy: rok miał 354 dni, dzielił się na 12 miesięcy, rozwój botaniki, geografii, zoologii, astronomii, geometrii, medycyny. Osiągnięcia literackie: epos o Gilgameszu. Religia: politeizm; każde miasto-państwo miało swojego patrona, patronką Uruku była Inanna (w języku semickim Isztar), Babilonu Marduk.
Kapłani kontrolowali nadwyżki produkcji rolnej. Sprowadzano kamień, drewno i metale, a eksportowano głównie zboże.
2350 r. p.n.e. - 2279 r. p.n.e. - lata panowania Sargona z Akadu; podbił całą Mezopotamię, tworząc pierwsze imperium w dziejach, sięgające od Zatoki Perskiej po Morze Śródziemne.
Po upadku Sumerów najważniejszą rolę pełnił Babilon. Jego najwybitniejszym władcą był Hammurabi (1792-1750 p.n.e.); zjednoczył Mezopotamię, lecz jego państwo było znacznie mniejsze od Sumero-Akadu, od Zatoki Perskiej do północnej Syrii. Od czasów Hammurabiego Mezopotamię nazywa się również Babilonią, ze względu na szczególne znaczenie Babilonu. Największym osiągnięciem była kodyfikacja prawa, spisanego na dwumetrowej kamiennej steli.
| Poszkodowany | Awilum (wolny obywatel) | Muszken (człowiek pozbawiony wszelkich praw) | Wardum (niewolnik) |
| Kara dla obywatela (awiluma) | Prawo talionu | Kara pieniężna | ½ kary pieniężnej |
Babilonia po śmierci Hammurabiego utraciła swoje znaczenie. W XIII w. p.n.e. Asyria stała się państwem dominującym. Wprowadzono nowy system zarządzania podbitymi krajami i scentralizowaną administrację. Jako sposób radzenia sobie z buntami miejscowej ludności stosowano przesiedlenia.
Czasy świetności Asyrii przypadają na lata panowania Tiglatpilezara III (744-727 p.n.e.). Zreformował on armię; obok tradycyjnych oddziałów (formowanych okresowo z chłopów) utworzył stały, zawodowy korpus. Zabrakło jednak silnej struktury wewnętrznej i pod koniec VII w. Asyria przestała istnieć. Asurbanipal (668-627 p.n.e.) był ostatnim władcą.
Po upadku Asyrii powstała ponownie Babilonia, rządzona przez dynastię chaldejską. Do najbardziej znanych epizodów zalicza się zdobycie Jerozolimy i przesiedlenie elity do Babilonu, tzw. niewola babilońska.
Babilonia upadła w 539 r., gdy Persowie pod wodzą Cyrusa – twórcy potęgi Persji – zdobyli Babilon. Założona przez Cyrusa dynastia Achemenidów rządziła Bliskim Wschodem aż do czasów Aleksandra Wielkiego. Kambyzes podporządkował Egipt, a Dariusz i Kserkses prowadzili wojny z Grekami.
Król miał w Persji władzę absolutną. Nosił tytuły: wielki król i król królów. Tron był dziedziczny. Administracyjną stolicą była Suza, zaś religijną – Persepolis. Państwo podzielone było na wielkie okręgi administracyjne – satrapie, rządzone przez satrapów.
W Persji istniała religia państwowa – zoroastryzm. Zaratusztra (gr.-łac. Zoroaster) żył na przełomie VII/VI p.n.e. Mając 30 lat doznał objawienia i aż do śmierci głosił swoją religię. Według niego, świat składał się z dwóch potęg, był dualny. Pan światła, Ormuzd (Ahuramazda) walczył z panem ciemności, Arymanem. Miał pojawić się Mesjasz (Saoszjant), narodzony z dziewicy, który podejmie ostateczną walkę, zmarli ożyją, nastąpi sąd ostateczny i wszelkie zło zostanie pokonane.
Na wybrzeżu Morza Śródziemnego, na Bliskim Wschodzie, żyli Fenicjanie (miasta Tyr, Sydon, Byblos). Zamieszkiwali tereny nieurodzajne; jedyną szansą na rozwój dawało morze. Zajmowali się handlem i byli najlepszymi kupcami w rejonie Morza Śródziemnego. Ich największym osiągnięciem było wynalezienie alfabetu.
Według tradycji, w 814 r. p.n.e. założyli kolonię na wybrzeżu Afryki, nazywaną Kartagina. Jej rozkwit przypadł na VI-III w. p.n.e. Nastąpiło upowszechnienie w Afryce Północnej rolnictwa, życia miejskiego, języka punickiego; był używany w Afryce jeszcze w IV w. n.e. na równi z łaciną.
W II tysiącleciu p.n.e. Egipt podbił Fenicję, a w XIV-XIII został wyparty przez Hetytów. U schyłku XIII w. na ten teren przybyły ludy morskie; jeden z nich – Filistyni – osiedlił się w Kanaanie (Palestyna). Z czasem dookoła Kanaanu osiedlili się Hebrajczycy (Żydzi), semicki lud tworzony przez 12 plemion. Wcześniej przebywali w niewoli egipskiej, z którego wyszli pod wodzą Mojżesza.
W XI w. ustanowili monarchię: pierwszym królem został Saul, po nim Dawid (ok. 1000-965 p.n.e.). Stolicą Izraela była Jerozolima. Na okres panowania syna Dawida, Salomona (965-932 p.n.e.) przypada budowa Świątyni Jerozolimskiej. Po jego śmierci Izrael rozpadł się na 2 części; Królestwo Izraela na północy, i Judy na południu, ze stolicami w Samarii i Jerozolimie. W 721 p.n.e. Samaria została podbita przez Asyrię. Juda została okrojona do ziemi dookoła Jerozolimy, którą Nabuchodonozor II zdobył w 597 i 587 r. p.n.e.
Żydzi do 1948 r. żyli w diasporze, mimo to zdołali zachować odrębność religijną i kulturową. Wyznawali religię monoteistyczną, co było ewenementem w starożytnym świecie. Ich objawioną księgą jest Tora, inaczej Pięcioksiąg Mojżeszowy. Symbolem przynależności do narodu wybranego było obrzezanie.
Księgi tworzące Biblię:
Stary Testament (wg tradycji żydowskiej):Pięcioksiąg (Tora),
Księgi prorockie (m. in. Jozuego, Samuela, Izajasza, Jeremiasza),
Pisma (m. in. księgi mądrościowe – Kohelet, historyczne – Nehemiasza i Kronik, i Psalmy),
Nowy Testament:
Ewangelie (Mateusza, Marka, Łukasza, Jana),
Dzieje Apostolskie,
Listy apostołów,
Apokalipsa św. Jana.
Cezury i przełomowe daty:
3500 p.n.e. - pismo obrazkowe, pierwsze miasta na południu Mezopotamii,
3100 p.n.e. - pismo klinowe,
3100-2350 p.n.e. – rozkwit cywilizacji Sumerów,
2350-2279 p.n.e. - Sargon z Akadu,
1792-1750 p.n.e. - Hammurabi,
XVI p.n.e. - ataki Hetytów na Mezopotamię,
poł. XIV – XIII p.n.e. - pierwszy okres świetności Asyrii,
XII/XI p.n.e. - drugi okres świetności Asyrii,
VIII-VII p.n.e. - trzeci okres świetności Asyrii,
668-627 (?) p.n.e. - Asurbanipal,
612 p.n.e. - upadek Asyrii, zdobycie Niniwy przez Medów,
612-539 p.n.e. - okres świetności państwa nowobabilońskiego (chaldejskiego),
535-331 p.n.e. - lata imperium perskiego,
334-323 p.n.e. - podboje Aleksandra Wielkiego,
III-I p.n.e. - okres dominacji państw helleńskich, głównie państw Seleukidów,
I-II n.e. - obecność rzymska, państwo Partów w Iranie,
III-VI n.e. - dominacja perskiego państwa Sasanidów
Tagi
