Republika

Okresy rozwojowe państwa:

  • ok. 753-509 p.n.e. - ustrój monarchiczny; Romulus, Numa Pompiliusz, Tullus Hostiliusz, Anulus Marcjusz, Tarkwiniusz Stary, Serwiusz Tulus i Tarkwiniusz Pyszny (wygnany);
    • król (rex) posiadał pełnię władzy cywilnej, sądowej, wojskowej i kapłańskiej, wybierany przez zgromadzenie mieszkańców; po śmierci króla władza przechodziła w ręce senatu, który co 5 dni wybierał interreksa; do senatu należeli przedstawiciele możnych rodów, tzw. „patres”. Zgromadzenie ludowe podzielone było na kurie.
  • ok. 509-31 p.n.e. - republika (res publica); ustrój zakładający wybór władz, ich odpowiedzialność przed wyborcami, kadencyjność. Plebejusze zostali odsunięci od możliwości sprawowania władzy, co wiązało się z ich walką o prawa. W związku z prowadzonymi przez Rzym wojnami (plebejusze stanowili armię) konieczne były ustępstwa patrycjuszy.
    • ok. 494 p.n.e. powstał urząd trybunów plebejskich (ludowych; pięciu, z czasem dziesięciu urzędników); jako wyraziciele woli ludu rzymskiego posiadali liczne uprawnienia, m.in. prawo nietykalności, prawo weta wobec uchwał senatu;
    • ok. 451 p.n.e. powstało najstarsze spisane prawo, tzw. Prawo XII tablic – mimo iż jego wprowadzenie nie spowodowało likwidacji różnic społecznych i prawnych, eliminowało dowolność interpretacji przepisów prawnych przez patrycjuszy;
    • w ciągu IV. p.n.e. plebejuszy (zamożną część) dopuszczono do powstających coraz liczniej urzędów. Formalnie zniesiono zakaz zawierania małżeństw mieszanych plebejsko-patrycjuszowskich, w 367 p.n.e. plebejuszy dopuszczono do konsulatu, a od 287 p.n.e. uchwały zgromadzenia plebejskiego miały moc obowiązującą w całym państwie, plebejusze uzyskali prawo do wszystkich urzędów.
      • Najważniejsze grupy ludności w republikańskim Rzymie:
      • Patrycjusze – potomkowie arystokracji ludowej – w początkach republiki (V w. p.n.e.) jedyna grupa o pełni praw politycznych,
      • Nobilowie – grupa uformowana w III w. p.n.e. z patrycjuszy i wyższych warstw plebejuszy – wyższa warstwa senatorska; w praktyce to oni decydowali o polityce Rzymu,
      • Ekwici – pierwotnie najbogatsi obywatele miasta, zobowiązani do służby konnej – stan niższy od senatorskiego; to oni obsadzali większość najważniejszych urzędów,
      • Plebejusze – początkowo rzemieślnicy, kupcy, wolni rolnicy, potem cały lud prócz patrycjuszy – w pocz. V w. p.n.e. bez prawa do urzędów (przeciwstawieni patrycjuszom),
      • Proletariusze – najniższa warstwa plebsu, m.in. wieśniacy przenoszący się do miasta; nieproduktywni, w znacznej mierze utrzymywani przez państwo, w zasadzie wolni od służby wojskowej,
      • Wyzwoleńcy – niewolnicy obdarowani wolnością przez pana lub wykupieni z niewoli; obywatele z ograniczonymi prawami (m.in. brak biernego prawa wyborczego),
      • Niewolnicy – jeńcy wojenni, potomkowie niewolników, początkowo bez żadnych praw, w czasie cesarstwa m.in. prawo do części zarobku.
    • Najważniejsze urzędy republikańskiego Rzymu:
      • Konsul – najważniejszy urzędnik rzymski; co roku wybierani dwóch konsulów, którzy razem (zgodnie) sprawowali swoje funkcje; do kompetencji konsulów należało dowodzenie armią, zwoływanie i przewodniczenie obradom Senatu, a także zwoływanie komicjów i przedstawianie tam projektów ustaw,
      • Pretor – drugi w hierarchii urzędnik Rzymu, mający usprawnienia w zakresie sądownictwa oraz mający prawo zastępowania konsulów (podczas ich nieobecności) przy zwoływaniu komicjów i dowodzeniu armią. Liczba pretorów sukcesywnie wzrastała, dochodząc ostatecznie do ośmiu w roku,
      • Edyl – urzędnik (4), odpowiedzialny za sytuację w samym mieście Rzymie, zobowiązany do sprawowania nadzoru nad dostawami zboża, stanem budynków publicznych oraz organizacją i przebiegiem igrzysk,
      • Kwestor – urzędnik o niskiej randze, pochodzący z wyboru, zajmował się sprawami finansowymi jako podwładny konsula,
      • Trybun ludowy (plebejski) - jedno ze stanowisk zarezerwowanych dla przedstawicieli rodzin plebejuszy. Początki tej funkcji wiążą się z okresem walki między tą grupą Rzymian, a patrycjuszami; z czasem piastujący ten urząd polityk odgrywał jedną z najważniejszych ról w administracji, dbając (włącznie z dysponowaniem prawem veta) o nienaruszalność interesów plebejuszy, a później szeroko rozumianej grupy upośledzonych politycznie Rzymian,
      • Cenzor – (2) wybierany na pięcioletnią kadencję, zajmował się ustalaniem list obywateli, wg ich miejsca zamieszkania i klas majątkowych, oraz sporządzał aktualne listy senatorów,
      • Dyktator – funkcja obsadzana wyłącznie w nadzwyczajnych okolicznościach, której piastowanie ograniczone było do pół roku; jeden dyktator mógł zastępować konsulów w sytuacjach kryzysowych, stawać na czele armii, lub w wypadku konfliktów wewnętrznych albo też śmierci obu konsulów zwoływać komicja wyborcze,
      • Senat – ciało kolegialne w skład którego wchodzili przedstawiciele rzymskiej elity, zwyczajowo po zakończeniu piastowania najwyższego z osiągniętych urzędów. Kompetencje Senatu związane były z polityką zagraniczną oraz konsultowaniem projektów ustaw, wnoszonych przez urzędników,
      • Namiestnik prowincji – funkcjonariusz rzymski, delegowany do zarządu prowincji podczas pełnienia swojej rocznej kadencji lub po jej wydłużeniu (wówczas stawał się: prokonsulem, propretorem); do jego kompetencji należało sprawowanie sądów w najcięższych przewinieniach, dowodzenie rzymskimi siłami zbrojnymi stacjonującymi w prowincji (w epoce cesarstwa dzielili się na 2 kategorie – w zależności od statusu prowincji; powoływanych przez Senat, lub w prowincjach, gdzie stacjonowały wojska rzymskie – przez cesarza),
      • Augurowie – kapłani, albo „funkcjonariusze” kultu, odpowiedzialni głównie za auspicja, czyli wróżby, wyniki auspicjów stanowiły kluczowy argument dla podjęcia określonych decyzji politycznych.
    Urzędy republikańskiego Rzymu

    Lud rzymski (populus Romanus) – posiadał pełnię suwerennej władzy, wykonywał ją wypowiadając się na zgromadzeniach. Obywatele brali bezpośredni udział w zgromadzeniach, ale głosowano na mniejszych:

    • centurialne – decydowały o wojnie i pokoju, obywatele podzieleni na klasy majątkowe wybierali urzędników: konsulów, pretorów i cenzorów;
    • tribusowe (4 miejskie i 31 wiejskich) – wybierały edylów i kwestorów,
    • plebejskie – tylko dla plebejuszy, wybierały trybunów ludowych.

    Społeczeństwo rzymskie okresu republiki

    Większość ludności Rzymu żyła z rolnictwa i rzemiosła. Teoretycznie wszyscy obywatele Rzymu mieli prawa polityczne, w praktyce władza należała do nielicznych przedstawicieli arystokracji rodowej i urzędniczej. W zamian za opiekę i pomoc patrycjuszy plebejusze wypełniali ich polecenia, zwłaszcza w czasie oddawania głosów na różnych zebraniach (klientela).
    Plebs rzymski w II w. to mieszkańcy miast głównie pochodzący ze wsi. Ich sytuacja materialna często była bardzo ciężka. Wegetowali w Rzymie dzięki opiece i hojności zamożnych. Byli groźną warstwą, skorą do buntów, dlatego też rządzący dbali, by ludowi rzymskiemu nie brakowało „panem et circenses”.
    Obywatele Rzymu cierpieli na brak ziemi. Zniszczenie Italii w wyniku najazdu Hannibala i zakończenie podboju Półwyspu Apenińskiego doprowadziły do zubożenia ludności Rzymu.
    Nastąpiły pierwsze oznaki kryzysu wewnętrznego. Postępowa część rządzących (nobiles) zaczęła głosić hasła konieczności reform, sprzeciwiała się temu konserwatywna większość. W walce o swoje prawa plebs wiązał nadzieje z urzędem trybuna ludowego. W 133 p.n.e. na to stanowisko wybrany został Tyberiusz Semproniusz Grakchus, który, pragnąc rozwiązać najbardziej palące problemy społeczne, wystąpił z projektem przeprowadzenia reformy rolnej – wydzielenie z ziemi państwowej odpowiednich działek i przekazanie ich w ręce biedoty wiejskiej z prawem dziedziczenia. Pod naciskiem arystokracji i grupy nobilitas – które straciłyby wielkie majątki ziemskie – Grakchus został zabity, ale reformy zostały rozpoczęte. Część ziem państwowych została rozdana w ręce bezrolnych obywateli miasta. Reforma została jednak zahamowana, co doprowadziło do niepokojów w Rzymie. Z programem kontynuacji reform wystąpił brat Tyberiusza, Gajusz Semproniusz Grakchus, który w 123 p.n.e. został wybrany trybunem ludowym. Jego szerokie reformy i tym razem natrafiły na opór senatorów i arystokracji. Grakchusowi nie udało się ponownie zostać trybunem, doszło do zamieszek w wyniku których popełnił samobójstwo.
    Konsekwencją działalności braci Grakchów było przeprowadzenie częściowej reformy rolnej w Rzymie, podział społeczeństwa na dwa zwalczające się obozy – optymatów (zwolenników senatu) i populatów (zwolenników ludu rzymskiego). Pod koniec II w. p.n.e. konsul Gajusz Mariusz przeprowadził reformę wojska rzymskiego – armia, złożona z obywateli rzymskich, stała się wojskiem zawodowym, służba wojskowa była odtąd płatna. Zwiększyło to wartość bojową armii i wzrósł autorytet wodzów.
    Widoczne już były objawy kryzysu politycznego – niedostateczne dopasowanie republikańskich instytucji i funkcjonujących urzędów, odpowiednich dla niewielkiego państwa-miasta, do warunków politycznych wielkiego imperium rzymskiego. Z uwagi na prowadzone na przełomie II i I wieku p.n.e. wojny, duże znaczenie zdobyli wielcy wodzowie, którzy często sięgali po władzę narzucając państwu dyktaturę wojskową. Sytuacja przełomu wieków sprzyjała zastąpieniu dotychczasowego ustroju republiki nową formą rządów.
    Pierwszą próbą zmiany ustroju były rządy Lucjusza Korneliusza Sulli – w latach 82-79 p.n.e. zdobył władzę w Rzymie, w wyniku wojny domowej został dyktatorem na czas nieograniczony. Zreformował system zarządzania prowincjami, ograniczył władzę trybunów ludowych, umocnił znaczenie senatu i grupy arystokracji, która uzyskała olbrzymie majątki.
    W latach 60. I w. p.n.e. dzięki zwycięskim walkom z korsarzami i wojnom na Wschodzie z Partami, wzrosło znaczenie Gnejusza Pompejusza – otrzymał szczególne pełnomocnictwa do prowadzenia wojen z korsarzami i w Azji. Przyłączył do państwa rzymskiego Syrię, Palestynę, Bitynię i Pont. Jego pozycja była wyjątkowa, a mimo to senat nie zaakceptował jego zmian na Wschodzie. Piastując w 70 r. p.n.e. urząd konsula doprowadził do zniesienia ustawodawstwa w Sulli.
    W tym czasie do Rzymu powrócił z Hiszpanii (gdzie był namiestnikiem) Gajusz Juliusz Cezar. Z jego inicjatywy doszło do porozumienia między nim, a Pompejuszem i Markiem Krassusem (pogromcą powstania Spartakusa) – tzw. I triumwirat (porozumienie trzech mężczyzn) – konsulem w 59 r. p.n.e. został Cezar. W kolejnych latach triumwirowie podzielili się strefami wpływów w Imperium jako namiestnicy prowincji. Krassus poniósł śmierć w walce z Partami na Wschodzie, stosunki między Cezarem a Pompejuszem uległy pogorszeniu. Rosnące wpływy Pompejusza w Rzymie i podkopywanie pozycji Cezara, przebywającego w tym czasie w Galii, doprowadziły do wybuchu w 49 p.n.e. pierwszej wojny domowej. W wyniku długotrwałych walk między zwolennikami Cezara i Pompejusza władzę w Imperium Rzymskim zdobył Juliusz Cezar (48 r. p.n.e. - zwycięstwo pod Farsalos). Przebywając na Wschodzie podporządkował Rzymowi Egipt i odniósł zwycięstwo w Azji Mniejszej. Władzę opierał na wojsku, posiadanych godnościach i urzędach (cenzor, konsul, trybun ludowy, dyktator). Nie bez znaczenia był jego przychylny stosunek do ludności Italii i proletariatu rzymskiego. Uwieńczeniem procesu stałego umacniania władzy Cezara było powierzenie mu funkcji dożywotniego dyktatora. Spisek, zawiązany pośród zwolenników przywrócenia tradycyjnych form rządów zakończył się zabójstwem Cezara 15.03.44 p.n.e.
    Zamordowanie Cezara nie przywróciło swobodnego funkcjonowania republiki – wywołało długotrwałe wojny między spadkobiercami i najbliższymi współpracownikami Cezara – Markiem Antoniuszem, Gajuszem Oktawianem Cezarem (adoptowanym przez Cezara) i Markiem Lepidusem. W 43 p.n.e. rozpoczęła się druga wojna domowa między Markiem Antoniuszem a Oktawianem Cezarem. W decydującej bitwie pod Akcjum w 31 p.n.e. Marek Antoniusz poniósł klęskę. Uszedł do Egiptu, gdzie wraz z królową Kleopatrą popełnił samobójstwo. Oktawian zmienił Egipt w prowincję rzymską (30 p.n.e.).

    Powstanie Spartakusa

    73-71 p.n.e. - zbuntowani niewolnicy (Spartakus) vs. Marek Krassus i Gnejusz Pompejusz; grupa 70 gladiatorów ociekła ze szkoły w Kapui na stoki Wezuwiusza; szybko rosła w liczbę osiągając stan 70 tys. ludzi, pokonali kilka legionów, plan przebicia się do Galii lub Sycylii zawiódł; pod Brundizjum (71 p.n.e.) zginął Spartakus, jego oddziały poszły w rozsypkę.
    Skutki: koniec największego powstania niewolników, utrwalenie ustroju niewolniczego.

Tagi