Rzym

Półwysep Apeniński był pierwotnie zasiedlony przez ludy pochodzenia przedindoeuropejskiego. Prawdopodobnie w 2 poł. II tys. p.n.e. pojawili się na tym terenie Indoeuropejczycy- zwani Italikami – którzy połączyli się z ludnością miejscową. Najliczniejsze plemiona italskie: Ligurowie, Umbrowie, Marsowie, Samnici, Latynowie, Wolskowie, Sabinowie i inne. Głównym zajęciem Italików było pasterstwo i rolnictwo, poziom ich życia był niski. W I tys. p.n.e. plemiona italskie zetknęły się na północy z Etruskami, na południu z Grekami. Pochodzenie etniczne Etrusków do dziś nie zostało wyjaśnione. Niezrozumiały jest ich język i pismo. Etruskowie opanowali do poł. VI w. p.n.e. północną i środkową część Italii, podbili także Rzym; na południu natrafili na opór Greków. W wyniku walk etrusko-greckich usamodzielniły się plemiona italskie, zwłaszcza Latynowie mieszkający u ujścia Tybru, gdzie do znaczenia doszedł Rzym.

Etruskowie (Toskania, Italia)

  • rozkwit: VI-III p.n.e.,
  • pochodzenie: lud nieznanego pochodzenia (Italia? Azja Mniejsza?), silne wpływy greckie,
  • dziedzictwo, osiągnięcia: założenie wielu miast, m.in. Wejów, Tarquinii, Volsinii, rządzone przez królów, od VI-V w. na ogół republiki, podziemne grobowce z bogatym wyposażeniem (malowidła, rzeźby, sprzęty domowe), ogromny wpływ na kulturę rzymską (ustrój, religia, wróżbiarstwo, architektura, alfabet),
  • upadek: miasta etruskie podbite przez Rzym w IV-II w. p.n.e., język etruski wychodzi z użycia w I w. n.e.

Początki państwa-miasta Rzymu związane są z legendą o braciach – Romulusie i Remusie, z których to Romulus, wg tradycji, miał ok. 753 r. p.n.e. założyć miasto Roma. Rzymianie liczyli swoje dzieje od założenia miasta (ad urbe condita), 753/754 p.n.e.
Szybki wzrost potęgi Rzymu doprowadził do podporządkowania temu miastu (łac. urbs) całego południa Półwyspu Apenińskiego (do poł. III w. p.n.e.). Rozszerzanie terytorium Rzymu odbywało się na dwa sposoby:
1) Zajmowanie ziem podbitych ludów i traktowanie ich jako własność republiki rzymskiej (res publica),
2) Nadawanie podbitym społecznościom statusu rzymskich sprzymierzeńców. Sprzymierzeńcy (socii) Rzymu w Italii zobowiązani byli do świadczeń (finansowych oraz służby wojskowej) na rzecz Rzymu, przy zachowaniu autonomii w sprawach wewnętrznych. Walczący po stronie Rzymu sprzymierzeńcy mogli z czasem podnosić swój status polityczny (najpierw zdobywając częściowe prawa obywatelskie, a później pełnię praw obywatelskich). Proces ten powodował, że Rzym stał się wyjątkową, samoodradzającą się machiną wojenną, w której sprzymierzeńcy nie byli zmuszani do wspomagania Rzymu, lecz sami dążyli do wykazania swojej lojalności.
Do końca III w. p.n.e. Rzymianie prowadzili podbój Italii, stając się z czasem hegemonem na Półwyspie Apenińskim.

  • 490-396 p.n.e., walki z miastem etruskim Weje, walki na północ od Rzymu, opanowanie miasta Fidenae, Rzym przechodzi do ofensywy, dziesięcioletnie oblężenie Weji – zdobycie miasta.
    • Plemię Wolsków zmuszone do zawarcia pokoju z Rzymem.
    • Najazd plemion Celtów od północy na 30 lat zahamował ekspansję Rzymu – miasto zostało zdobyte i złupione (386 p.n.e.). Po wprowadzeniu reform społecznych i politycznych oraz zreorganizowaniu armii Rzym na nowo podjął ekspansję.
  • 340-338 p.n.e., wojna z Latynami – walki zwycięskie dla Rzymu, rozwiązanie Związku Latyńskiego, uzależnienie miast latyńskich od Rzymu.
  • 326-304 p.n.e., wojna z Samnitami – początkowo klęski Rzymu, wynikające z waleczności przeciwników, słabości organizacyjnej wojsk rzymskich, zdrady sojuszników (dotkliwa porażka w Wąwozie Kandyńskim). Po opracowaniu nowego planu strategicznego dzięki sojuszowi Rzymu z innymi miastami – okrążenie Samnitów – zwycięstwo rzymskie.
    • Reorganizacja armii rzymskiej i zbudowanie floty – Rzymianie podbili Etrusków (zmuszając ich do zerwania sojuszu z Samnitami), pokonali Samnitów – zdobycie ich stolicy; pokój podyktowany przez Rzym – utwierdzenie przewagi w środkowej Italii, kolonizacja zdobytych terenów.
  • 298-290 p.n.e., wojna Rzymu z koalicją italską (Samnici, Etruskowie, Umbrowie i Celtowie) – walki Rzymu z koalicją – Rzymianie zaatakowali Etrusków, którzy wycofali się z sojuszu; pod Sentinum Rzymianie zadali Samnitom i Celtom wielką klęskę, dalsze zwycięstwa Rzymu – Samnici zawarli pokój z Rzymem; atak Rzymu na Celtów – wyparcie ich z ziem nad Padem.
    • Opanowanie ziem Półwyspu Apenińskiego na północ od Rzymu a na południe od Padu.
  • 280-272 p.n.e., wojna z Tarentem – król Epiru Pyrrus udzielił pomocy kolonii greckiej, Tarentowi. W bitwach pod Herakleją (280 p.n.e.) i Ausculum (279 p.n.e.) wojska rzymskie zostały pokonane. Rzymianie, wzmocnieni sojuszem z Kartaginą, nie przyjęli propozycji pokojowych Pyrrusa; w bitwie pod Maleventum (275 p.n.e.) król Pyrrus poniósł duże straty, ale nie przegrał (pyrrusowe zwycięstwo). Powrócił następnie do Epiru. W 272 p.n.e. Tarent poddał się Rzymowi.
    • Rzym zdobył supremację nad całym Półwyspem Apenińskim.
  • 264 p.n.e., zdobycie miasta Volsini – roczne oblężenie – zdobycie ostatniej twierdzy Etrusków.
    • Powstanie Federacji Italskiej; na czele Rzym jako hegemon.

Podział i organizacja zdobyczy rzymskich w Italii:
a) kolonie obywateli rzymskich, bazy wojskowe – własny ustrój, samorząd wzorowany na rzymskim, mieszkańcy mieli pełnię praw obywatelskich Rzymian – element romanizacji Italii,
b) municipia – miasta italskie, rządzone przez prefektów, mieszkańcy otrzymali prawa cywilne i swobodę w sprawach wewnętrznych – szeroki samorząd i autonomia, nie mieli praw wyborczych,
c) socii – sprzymierzeńcy Rzymu – grupa państw sprzymierzonych z Rzymem, mieszkańcy nie mieli praw obywatelskich, zachowywali swoje odrębności ustrojowe, mogli zawierać sojusz z Rzymem ale nigdy między sobą, konieczność dostarczania kontyngentów wojskowych dla Rzymu.

Cezury i przełomowe daty:

753-509 p.n.e. - okres królewski,
753 p.n.e. - założenie miasta Rzym,
509-396 p.n.e. - okres wczesnej republiki,
509 p.n.e. - utworzenie w Rzymie republiki,
499 p.n.e. - początek dominacji Rzymu nad Latynami,
396-133 p.n.e. - okres średniej republiki,
390 p.n.e. - zdobycie Rzymu przez Galów,
146 p.n.e. - podporządkowanie Rzymowi Grecji i Macedonii,
133 - 30 p.n.e. - okres późnej republiki,
133 i 123-122 – działalność Grakchów,
44 p.n.e. - śmierć Cezara,
30 p.n.e. - początek pryncypatu Oktawiana Augusta,
I – II w. n.e. - okres wczesnego cesarstwa,
III w. n.e. - początek kryzysu i schyłku cesarstwa,
284-305 n.e. - panowanie Dioklecjana,
293 n.e. - mianowanie Cezarów – tetrarchia,
IV n.e. - podział cesarstwa na Wschód i Zachód,
312 n.e. - Konstantyn Wielki przyjmuje chrześcijaństwo,
380 n.e. - edykt nadający chrześcijaństwu rangę religii państwowej,
393 n.e. - ostatnie igrzyska w Olimpii,
410 n.e. - zdobycie Rzymu przez króla Wizygotów Alaryka,
476 n.e. - koniec zachodniego cesarstwa rzymskiego.