Ekspansja arabska

Arabowie to grupa ludów semickich uznających język arabski za rodzimy, niestanowiących jednolitej grupy etnicznej. Ukształtowali się w wyniku wielowiekowego procesu mieszania się ludności koczowniczej z mieszkańcami podbijanych terenów Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. Etymologicznie słowo „arab” oznacza pustynię lub jej mieszkańca – koczownika – beduina. Przez kilka stuleci Półwysep Arabski był oderwany od szerszych kontaktów ze światem zewnętrznym, pozostając na marginesie historii powszechnej.
W starożytności przez ziemie Półwyspu Arabskiego biegły szlaki handlowe z zachodu na wschód, z północy na południe, krzyżowały się wpływy rzymskie i wschodnie, mieszały się religie: judaizm, chrześcijaństwo, kulty wschodnie – perskie, indyjskie i chińskie. Plemiona arabskie pochodzenia semickiego zajmowały się handlem, hodowlą i rzemiosłem. Mekka i Medyna – 2 duże ośrodki na tych terenach. Mekka odgrywała w świecie arabskim szczególną rolę – przechowywano tam czarny kamień Kaaby, który wedle legendy miał otrzymać od archanioła Gabriela biblijny Abraham, uważany za praojca Arabów.

Ok. 610 r., prorok Mahomet doznał pierwszych objawień Koranu. Nowa religia znalazła niewielu wyznawców wśród mieszkańców Mekki, a jej zwolennicy byli prześladowani, efektem była w 615 r. pierwsza emigracja muzułmanów do Etiopii ok. 620 r. Mahometowi udało się zawrzeć przymierze z mieszkańcami Jasribu, gdzie zamieszkiwała znaczna kolonia żydowska. Do tego miasta wraz z grupą swoich zwolenników udał się w 622 r. (tzw hidżra – w arabskim emigracja, wywędrowanie, opuszczenie szczepu, w islamie – określenie ucieczki Mahometa i wyznawców islamu z Mekki do Medyny) i rok ten stał się później początkiem nowej rachuby czasu przyjętej przez muzułmanów, miasto zaś zmieniło nazwę na Madinat-an-Nabi (miasto proroka). W Medynie Mahomet przystąpił do organizowania nowej gminy i teokratycznego państwa, którego stał się przywódcą. W tym czasie wydał także przepisy dotyczące organizacji społeczności muzułmańskiej zwane Konstytucją Medyneńską. W 628 r. Mahomet odbył pierwszą pielgrzymkę do Mekki, a po drodze podpisał z Mekką w Al-Hudajbiji traktat, zgodnie z którym muzułmanie uzyskali swobodę odbywania pielgrzymki do Al-Kaby. W 630 r. Mahomet ostatecznie zdobył Mekkę. W chwili jego śmierci (632 r.) Półwysep Arabski był zjednoczony pod sztandarem nowej religii.
Po śmierci Mahometa doszło do walk o władzę (stanowisko kalifa) i podziałów religijnych, które przetrwały w islamie do naszych czasów. Po śmierci Mahometa przywódcą religijnym i władcą państwa został Abu-Bakr z tytułem kalifa (zastępca zesłany przez Allaha – kalif rasul Allah). Rozpoczął się okres podbojów terenów sąsiednich.

Narodziny islamu

Związane są nierozerwalnie z powstaniem Koranu spisanego po 633 r., po śmierci Mahometa. Doktryna religijna i prawna islamu opiera się na tradycji judaistycznej, elementach religii starożytnego Wschodu, filozofii hellenistycznej i chrześcijaństwa. Podstawą doktryny islamu jest wiara w jedynego Boga Allaha, zaufanie do Koranu oraz do tradycji. Człowiek jest stworzeniem i sługą Allaha. Jest obdarzony wolną wolą, zasługuje swym postępowaniem na zbawienie i pobyt w raju lub na wieczne potępienie. Wyznawcą islamu można stać się poprzez wygłoszenie ze szczerą intencją formuły: „Nie ma Boga prócz Allaha, a Mahomet jest jego prorokiem”. Każdego muzułmanina, czyli wyznawcę islamu, obowiązują:
1) szahada (wyznanie wiary)
2) salat (modlitwa)
3) zaka (jałmużna)
4) saum (post)
5) hadżdż (pielgrzymka do Kaaby)
Obowiązki te nazywają się w teologii muzułmańskiej pięcioma filarami islamu. Szerzenie ich, zalecane przez Koran, za pomocą oręża, czyli przez świętą wojnę, nazywa się dżihad. Prawo w islamie jest fundamentem religii, filozofii, etyki i estetyki. Każdy czyn ludzki, każde zachowanie jest w nim przewidziane, sklasyfikowane i ocenione.

Przyczyny ekspansji arabskiej:

  • bieda i przeludnienie kraju,
  • osłabienie sąsiadujących państw,
  • czynnik religijny – dżihad – warunek uzyskania zbawienia przez muzułmanina.

Centrum państwa arabskiego było początkowo w Medynie, później w Damaszku i na koniec w Bagdadzie. Arabowie zajmowali uprzywilejowane stanowisko, mieszkając z dala od ludności podbitej. Po czasach nietolerancji religijnej nastąpił okres swobody wyznaniowej i tylko ludzie zajmujący odpowiedzialne stanowiska na terenach podbitych musieli być muzułmanami. Ludność podbita płaciła podatek gruntowy, charadż, a ludność niemuzułmańska dodatkowo jeszcze podatek pogłówny, dżyzję.

Chronologia podbojów arabskich od VIII do X w:

a) 632-661 – Egipt, Libia, Trypolitania, Palestyna, Syria, Armenia, Mezopotamia, Persja;
b) 661-750 – Afryka Północno-zachodnia, Półwysep Iberyjski, Chorezm, Buchara, ziemie do Indusu (na wschodzie),
c) 750-900 – Kreta, Rodos, Sycylia, Korsyka, Wyspy Kanaryjskie.
Kalifat Arabski rozciągał się od Cieśniny Gibraltarskiej na zachodzie do granic Indii na wschodzie, północnej Afryki, Arabii na południu, do Pirenejów, Kaukazu, Morza Kaspijskiego, Jeziora Aralskiego na północy.

W Europie ekspansję Arabów powstrzymał majordom państwa Franków Karol Młot w 732 r. w bitwie pod Poitiers.
Arabowie dokonując podbojów zetknęli się z cywilizacją i kulturą stojącą na bardzo wysokim poziomie. Ich wielką zasługą było przejęcie wszystkich zdobyczy cywilizacyjnych od ludów podbitych. Kultura i cywilizacja arabska były jednolite: język arabski (= język Koranu) został narzucony wszystkim podbitym ludom, stał się poważnym czynnikiem zjednoczeniowym w zróżnicowanym państwie kalifów; świetnie rozwijały się handel, rzemiosło, rolnictwo – upowszechnienie melioracji; nastąpił rozkwit sztuki, ogrodnictwa dekoracyjnego, rozwój tkactwa (muślin, adamaszek, gaza), metalurgii (stal damasceńska i toledańska), przemysłu szklanego, ceramicznego i kosmetycznego; rozkwit literatury arabskiej, przejęcie zdobyczy kultury i cywilizacji starożytności, kontynuacja studiów nad filozofią grecką i rzymską, rozwój nauki, medycyny, sztuk pięknych (eliminacja wizerunków człowieka zgodnie z nakazami religijnymi).
Wielkie państwo kalifów nie przetrwało długo. W VIII i IX wieku zaczęły się usamodzielniać niektóre tereny arabskie – powstało wiele niezależnych państw muzułmańskich. Ostatecznie wiek X przyniósł całkowity rozkład dawnego państwa arabskiego na kilka zwalczających się monarchii.

Najważniejsze daty:

Ok. 570 r. - narodziny Muhammada ibn Abd Allaha,
610 r. - pierwsze Objawienie,
622 – Mahomet przenosi się do Medyny – początek ery muzułmańskiej,
632 – śmierć Mahometa,
632-661 – rządy czterech kalifów „sprawiedliwych”. Kalifowie wybierani są spośród towarzyszy Mahometa. Zdobycie Syrii, Palestyny i Egiptu. Ustalenie tekstu Koranu,
661 – zabójstwo kalifa Alego ibn Abi Taliba – zalążek podziału na sunnitów i szyitów,
661-741 – kalifat umajjadzki. Panują kalifowie z dynastii Umajjadów. Stolicą zostaje Damaszek. Arabowie zdobywają Afrykę Północną, Andaluzję, Azję Środkową, docierają do północnych Indii,
732 – bitwa pod Poitiers, Karol Młot zatrzymuje ekspansję Arabów w Europie południowej,
749-1258 – kalifat abasydzki. Panują kalifowie z dynastii Abbasydów, stolicą zostaje Bagdad,
786-809 – panowanie Haruma ar-Raszida – wielki rozkwit kultury arabskiej,
969-972 – Fatymidzi zdobywają Egipt i zakładają Kair, powstaje uniwersytet Al-Azhar,
1037 – śmierć uczonego Ibn Siny – Awicenny,
1055 – zdobycie Bagdadu przez Turków seldżuckich. Odtąd kalif w Bagdadzie jest tylko nominalnym władcą religijnym,
1071 – Seldżucy pokonują Bizancjum pod Manzikertem i podbijają Anatolię,
XI w. - islam przenika do Afryki Zachodniej,
1095-1099 – pierwsza krucjata – na Bliskim Wschodzie powstają państwa łacińskie,
XIII w. - islam przenika na Malaje i do Indonezji,
1171-1193 – w Egipcie i Syrii panuje Salah ah-Din-Saladyn,
1198 – śmierć filozofa Ibn Ruszda, Awerroesa,
1250 – Mamelucy przejmują władzę w Kairze,
1258 – Mongołowie zdobywają Bagdad – koniec kalifatu Abbasydów,
1291 – Mamelucy kładą kres łacińskiej obecności na Bliskim Wschodzie,
1385 – Osmanowie pokonują Serbów pod Kosowem,
1453 – Osmanowie zdobywają Konstantynopol,
1492 – ostatni władca arabski opuszcza Hiszpanię, upadek Grenady.