Wojna krymska (l. 1853-1856)

PRZYCZYNY

a) pośrednie

  • wojna turecko-egipska w latach 1839-1840 wykazała ogromną słabość polityczną Turcji. Stąd każde z mocarstw starało się uzależnić Turcję od siebie Dążenia te wynikały z motywów politycznych i ekonomicznych,
  • rosyjski handel czarnomorski przewyższał o 50% handel przechodzący przez porty bałtyckie i białomorskie, konkurował skutecznie z handlem angielskim i francuskim w Turcji i Persji. Mając protektorat nad Mołdawia i Wołoszczyzna Rosja utrudniała morski eksport zboża z tych krajów do Anglii,
  • stąd W. Brytania była zdecydowana nie dopuścić do opanowania ekonomicznego Turcji przez Rosję, paraliżowała wpływy rosyjskie nad Bosforem, wzmacniała wojskowo Turcję, gotowa była do kompromisu z Francją na wschodzie, by powstrzymać wpływy rosyjskie nawet drogą militarną,
  • dla Austrii ekspansja rosyjska była również niebezpieczna, utrudniała bowiem handel austriacki idący Dunajem ku Morzu Czarnemu Ekspansja Rosji oznaczała dla Austrii początek okrążenia ekonomicznego i politycznego od wschodu i południa,
  • obawa burżuazji francuskiej przed zachwianiem dotychczasowej równowag w wyniku wzrostu ekspansji rosyjskiej,
  • dążenie Rosji do podziału Turcji lub wpływów w Turcji między Rosję i Wielką Brytanię, z zachowaniem dla Austrii zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego,
  • wzrost napięcia w stosunkach Rosji z Turcją pod wpływem żądań Rosji i Austrii wydania patriotów węgierskich i polskich, którzy po klęsce rewolucji na Węgrzech znaleźli schronienie w Turcji. Po konsultacjach z Londynem i Paryżem sułtan odmówił, zobowiązując się jednak, że powstrzyma emigrantów od działania na szkodę Rosji i Austrii,

b) bezpośrednie

  • żądanie Rosji uregulowania sprawy miejsc świętych i uznania prawa Rosji do opieki nad wszystkimi prawosławnymi w Turcji. Porta odmówiła, a angielskie i francuskie okręty wojenne popłynęły ku Cieśninie Dardanelskiej. Z końcem VI 1853 r. Rosjanie weszli do Mołdawii i na Wołoszczyznę.

PRZEBIEG

  • 16 X 1853 r. Turcja wydała Rosji wojnę,
  • 18 XI 1853 r. admirał Paweł Nachimow rozbił flotę turecką pod Synopą na północnym wybrzeżu Małej Azji,
  • 13 II 1854 r. Wielka Brytania i Francja wystosowały do Rosji ultimatum, grożąc wojną, jeśli Rosja w ciągu dwóch miesięcy nie opuści Mołdawii i Wołoszczyzny. Mikołaj I zwrócił się o pomoc do swoich wypróbowanych dotąd sojuszników Austrii i Prus. W przypadku Austrii był pewny, że przynajmniej pozostanie ona życzliwie neutralna, choćby z tytułu wdzięczności za pomoc rosyjską przeciw Węgrom w okresie Wiosny Ludów. Spotkało go jednak przykre rozczarowanie. Państwa te zajęły bowiem postawę "nieżyczliwej neutralności". Związane sojuszem z Turcją Anglia i Francja wydały 31 III 1854 r. wojnę Rosji,
  • Austria natomiast nie mogła się zdecydować ani na wypowiedzenie wojny Rosji, ani na prawdziwą neutralność, choć formalnie pozostała neutralna w tej wojnie. W konsekwencji wysłała znaczne oddziały do Siedmiogrodu i zdecydowanie zażądała opuszczenia księstw naddunajskich przez wojska rosyjskie. Rosjanie musieli odejść spod Sylistrii, wycofać się za Dunaj i opuścić oba księstwa w VIII 1854 r., zajęte potem przez Austriaków. Front naddunajski przestał istnieć,
  • nie mogąc uzyskać austriackiej pomocy militarnej Wielka Brytania i Francja skłoniły do wzięcia udziału w wojnie Sardynię. Na Krym wysłano piętnastotysięczny korpus sardyński, który w wojnie nie odegrał istotniejszej roli,
  • w IX 1854 r. desant sprzymierzonych na Krymie (60 tys. żołnierzy). Armia ta zadała 8 IX Rosjanom ciężką klęskę nad rzeką Almą,
  • IX 1855. r. - kapitulacja Sewastopola. Oblężony i zdany na własne siły Sewastopol bronił się zaciekle przez 349 dni. Flotę rosyjską zatopiono u wejścia do portu, by uniemożliwić przeciwnikowi wtargnięcie do twierdzy. W czasie ustawicznego bombardowania artyleryjskiego w Sewastopolu zginęło 73 tys. ludzi. W końcu II 1855 r. Rosjanie ponieśli klęskę pod Eupatorią, a 15 IX 1855 r. sojusznicy zdobyli kurhan małachowski, czyniąc obronę miasta beznadziejną. Obroną Sewastopola początkowo dowodził książę Aleksander Mienszykow, a następnie gen. Michał Gorczakow (późniejszy namiestnik Królestwa Kongresowego),

Przyczyny przegranej Rosji

  • Rosja Mikołaja I była pod względem gospodarczym przysłowiowym kolosem na glinianych nogach. Zacofanie ekonomiczne kraju, upadek rosyjskiej metalurgii w czasach gdy Europa Zachodnia rozwijała się szybko (w latach 1800-1850 udział Rosji w produkcji surówki żelaza spadł z 21,5% produkcji światowej do ok. 5,5%) musiały się odbić ujemnie na pozycji militarno-politycznej Rosji,
  • przewagą techniczna Wielkiej Brytanii i Francji skonkretyzowała się w postaci lepszej broni na polu walki i bardziej nowoczesnego przygotowania zaplecza,
  • Rosja nie miała połączenia kolejowego z Krymem (ogólna długość linii kolejowych w Rosji w tym czasie wynosiła 1050 km) i w rezultacie zaopatrzenie na front było dostarczane zaprzężonymi w woły wozami, które w dodatku często ginęły na bezdrożach Ukrainy,
  • w efekcie mimo waleczności swych żołnierzy Rosja przegrała. W II 1855 r. Mikołaj I zmarł (mówiono, że złe wiadomości z frontu przyczyniły się do tego). W rok po jego śmierci podpisany został w Paryżu traktat pokojowy W tym okresie już (odwołując się do słów Mickiewicza) poselstwo paryskie nie "lizało stóp" cara jak w czasach powstania listopadowego, lecz występowało w roli zwycięzcy. Na szczęście dla następcy Mikołaja I. Aleksandra II. warunki pokoju nie były tak twarde, jak można by się spodziewać,
  • Napoleon III już w czasie rokowań pokojowych starał się nawiązać przyjazne stosunki z Rosją.

TRAKTAT PARYSKI - 30 III 1856 ROKU

  • podpisany przez Wielka Brytanię, Francję, Sardynię, Austrię, Rosję i Prusy. Rosja zwracała Turcji zajęty Kars, sojusznicy ustępowali z Sewastopola, Bałakławy, Eupatorii, Kerczu, Kinburnu i wszystkich innych punktów zajętych w czasie działań wojennych,
  • Turcja utrzymywała zwierzchnictwo nad Mołdawią Wołoszczyzną i Serbią, ale garnizony tureckie mogły się znajdować tylko w Serbii. Wszystkie państwa, sygnatariusze traktatu, brały na siebie opiekę nad chrześcijanami w Turcji,
  • Rosja ustępowała z południowej części Besarabii i delty Dunaju - tereny te miały zostać przyłączone do Mołdawii. Wprowadzono na Dunaju swobodę żeglugi i ogłoszono neutralność Morza Czarnego. Nie wolno było odtąd ani Rosji, ani Turcji utrzymywać tam okrętów wojennych, ani też arsenałów na wybrzeżach. Do traktatu dołączono konwencje o zamknięciu cieśnin dla okrętów wojennych i o demilitaryzacji Wysp Alandzkich,
  • wprowadzono wolność żeglugi na Dunaju, a zasada ta miała być uważana "odtąd za część powszechnego europejskiego prawa narodów",
  • 16 IV 1856 r. ogłoszono deklarację w przedmiocie prawa wojny morskiej, gdzie m.in. po raz pierwszy skodyfikowano pojęcie blokady morskiej.

Skutki pokoju paryskiego

  • załamanie się w wyniku wojny krymskiej systemu Metternicha głoszącego, że w interesie stabilności prawowite, koronowane głowy w Europie muszą być zachowane, że ruchy narodowe i liberalne muszą być zdławione, że stosunki pomiędzy państwami musi kształtować consensus pomiędzy podobnie myślącymi władcami. W rezultacie doprowadziło to w następnych dekadach do licznych konfliktów: wojna Piemontu i Francji przeciw Austrii (1859 r.), wojna o Szlezwik-Holsztyn (1864 r.). wojna austriacko-pruska (1866 r.) i francusko-pruska (1870 r.). Z tego zamieszania wyrosła nowa równowaga sił w Europie,
  • polityczne zakończenie funkcjonowania Świętego Przymierza, gdyż po przeciwnych stronach starły się w wojnie państwa tworzące jego podstawę,
  • Wielkiej Brytanii udało się złamać rosyjski nacisk na Turcję, w wyniku wojny i kongresu paryskiego poprawiła się jej pozycja międzynarodowa,
  • upadek autorytetu i prestiżu Rosji na arenie międzynarodowej, wojna wydatnie zmniejszyła znaczenie Rosji na Bliskim Wschodzie. Straty Rosji mogłyby być jeszcze większe, gdyby nie życzliwa wobec niej postawa na kongresie Francji, która nie chciała zbytnio osłabiać Rosji, by nie zyskała na tym nadmiernie Wielka Brytania,
  • rozpoczęcie procesu politycznego prowadzącego do zjednoczenia i utworzenia państwa rumuńskiego. Na początku 1862 r. Zgromadzenie Narodowe proklamowało utworzenie Rumunii na czele z księciem Aleksandrem Cuzą, a od 1866 r. z dynastią Hohenzollernów,
  • poważną porażkę polityczną poniosła Austria, która swą agresywną neutralnością zraziła sobie Rosję, ale nie pozyskała ani Francji, ani Wielkiej Brytanii. Była teraz zupełnie izolowana w Europie,
  • wynik wojny krymskiej przekreślił także rozbudzone w czasie jej trwania nadzieje Polaków na odzyskanie niepodległości. Napoleon III wysuwał wprawdzie sprawę polską, ale nigdy wyraźnie, rząd brytyjski z wyjątkiem Palmerstona był jej przeciwny w obawie przed rewolucją w Europie i zmianą tam równowagi sił, choć zgodził się na utworzenie na swoim żołdzie dywizji polskiej Władysława Zamoyskiego. Z powodu protestów Austrii nie użyto jej na placu boju. Czynną rolę odegrał natomiast pułk kozaków sułtańskich, który utworzył dawny agent ks. Adama Czartoryskiego, Michał Czajkowski (Sadyk Pasza).

SKUTKI WEWNĘTRZNE DLA ROSJI

klęska uwidoczniła konieczność reform wewnętrznych w Rosji za Aleksandra II (l. 1855-1881), czyli nastąpiła tzw. odwilż posewastopolska:

  • reformy w Rosji - 19 II 1861 r. reforma chłopska, zniesienie poddaństwa osobistego chłopów, nadanie wolności osobistej, specyficzne uwłaszczenie;
  • ustawa o powołaniu organów samorządu terytorialnego (ziemstw); nowa ustawa o sądownictwie likwidująca dawne sądownictwo stanowe, wprowadzająca niezawisłość i nieusuwalność sędziów, likwidująca kary cielesne, wprowadzono sądy przysięgłych, oskarżeni mieli odtąd prawo do obrony (1864 r. ustawa o miastach regulująca system samorządu miejskiego (1870 r.); reforma wojskowa, skrócenie czasu służby (1874); ustawa o szkolnictwie wyższym z 1863 r. przywracająca uniwersytetom autonomię ograniczoną za Mikołaja I, nowa ustawa o cenzurze (1865 r.); ustępstwa w sprawie autonomii Finlandii.