Powstanie Stanów Zjednoczonych Ameryki

GENEZA KOLONII ANGIELSKICH W AMERYCE PÓŁNOCNEJ

  • w XVI w. kontrolę nad południowymi i zachodnimi wybrzeżami Ameryki Północnej przejęli Hiszpanie. W 1565 r. założyli osiedle San Augustino na Florydzie Północnej. Wybrzeże Nowego Świata (obecnie Kanady) objął w imieniu króla Francji Jacques Cartier i nazwał Nową Francją. Natomiast u ujścia rzeki Hudson pojawili się osadnicy holenderscy. Na wyspie Manhattan założyli faktorię handlową, następnie osiedle (1625 r.) nazwane Nowym Amsterdamem - dziś miasto Nowy Jork,
  • momentem przełomowym w podboju Ameryki Północnej było pojawienie się osadników angielskich. W 1607 r. utworzyli osadę Jamestown w Wirginii i rozpoczęli zasiedlanie pasa lądu między brzegiem Atlantyku a Appalachami. Ważną rolę w kolonizacji odegrali purytanie - prześladowani w Anglii,
  • na początku XVIII w. w Ameryce Północnej istniało 13 kolonii angielskich (New Hampshire, Massachusetts, Connecticut, New York, New Jersey, Pensylwania, Delaware, Maryland, Wirginia, North Carolina, South Carolina Georgia, Rhode Island), założonych przez kampanie handlowe lub osadników. Wszystkie kolonie były zależne od Anglii, lecz nie jako całosi Stosunek każdej z nich do Korony angielskiej był stosunkiem bezpośrednim i w zasadzie Korona lub parlament brytyjski mogła wydać ustawę, która by dotyczyła jednej z nich, kilku, względnie wszystkich. Większość kolonii stała się prowincjami królewskimi. Kolonii królewskich było osiem na ogólną liczbę trzynastu. Do końca własnością prywatną pozostały trzy kolonie: Maryland, Pensylwania i Delaware,
  • władzę naczelną w koloniach sprawował mianowany przez króla gubernator. Jego uprawnienia były szerokie. Pilnował wykonywania praw, uchwalanych przez parlament brytyjski, i administracji prawa w ogóle, nadawał sankcję prawną uchwałom kolonialnych zgromadzeń ustawodawczych, w stosunku do których miał prawo weta, mianował także urzędników i funkcjonariuszy z wyjątkiem wybieranych przez samorządy lokalne, ale tych ostatnich mógł odwoływać. Miał prawo inicjatywy ustawodawczej w stosunku do lokalnych ciał ustawodawczych. Od jego woli zależało zwołanie lub rozwiązanie zgromadzenia ustawodawczego. W nim skupiała się najwyższa władza sądowa (z przywilejem prawa łaski). Był wodzem milicji i dowódcą wojsk królewskich na swoim terytorium, jeżeli król nie postanowił inaczej. Kolonie nie posiadały własnej stałej siły zbrojnej. Jedynym wojskiem regularnym były wojska królewskie, osadnicy amerykańscy uznawali zwierzchność króla Anglii, nie chcieli jednak, by Londyn mieszał się do ich spraw (nie byli np. reprezentowani w Izbie Gmin). Mozaikę kolonialną podkreślał fakt braku jakichkolwiek więzi formalnych pomiędzy jej członami.

PRZYCZYNY WALKI O NIEPODLEGŁOŚĆ

a) pośrednie:

  • umacnianie się więzi pomiędzy poszczególnymi koloniami, realizowanie wspólnych przedsięwzięć (np. poczta zorganizowana przez Benjamina Franklina),
  • traktowanie kolonii amerykańskich przez Londyn jako bazy surowcowej i źródła zbytu,
  • funkcjonowanie wielu nakazów i zakazów, krępujących rozwój handlu i przemysłu amerykańskiego,
  • zwycięstwo Anglii w wojnie siedmioletniej. Koszty wojny poniosła Anglia, a na pokonaniu Francji najbardziej zyskały kolonie. Niemiłe sąsiedztwo Francuzów - ów miecz Damoklesa zawieszony nad koloniami od strony lądu w Kanadzie i w Luizjanie, a od strony morza obecny w postaci floty francuskiej - przeszło do historii. Przestało grozić w wyniku zwycięskiej wojny. Zniknęło zagrożenie, wobec którego trzeba się było godzić na podatki i obecność wojsk brytyjskich. Pozostały prawa o podatkach i oddziały wojskowe, które kolonie musiały utrzymać. Co gorsza i jednego, i drugiego było coraz więcej, a nowe podatki zaczęły godzić w interesy warstw najbogatszych, dotąd najbardziej lojalnych w stosunku do metropolii,
  • wprowadzenie w 1767 r. przepisów zaostrzających walkę z przemytem, powołanie nowych urzędów celnych, wzmocnienie kontroli w portach i na targach w głębi kraju, poddanie kontroli statków na morzu, wprowadzenie listów żeglarskich i ewidencji kapitanów,
  • wprowadzenie po wojnie siedmioletniej dokuczliwego na co dzień podatku stemplowego od wszystkich dokumentów handlowych i urzędowych, aktów notarialnych, książek, kart do gry i gazet. Zapoczątkował on bierny opór kolonii przeciw podatkom,
  • polityka podatkowa i celna ze strony metropolii oraz konsekwentne odrzucanie przez parlament angielski zgłaszanych przez przedstawicieli kolonii propozycji poprawy tej sytuacji,

b) bezpośrednia:

  • tzw. "bostońskie picie herbaty" w 1773 r. (osadnicy przebrani za Indian zatopili ładunek angielskiej herbaty, która - co stanowiło paradoks historii, była wyjątkowo tania, gdyż Londyn przyznał przeżywającej kłopoty Kompanii Wschodnioindyjskiej przywilej jej sprzedawania bezpośrednio na rynku amerykańskim, a nie jak dotychczas z przeładunkiem w Anglii, co oznaczało, że była tańsza od przywożonej przez kupców londyńskich bądź szmuglowanej).

PRZEBIEG WOJNY O NIEPODLEGŁOŚĆ

  • 19 IV 1773 r. pod Lexington niedaleko Bostonu doszło do pierwszej wymiany strzałów pomiędzy Amerykanami a oddziałami wojska angielskiego,
  • w pierwszym okresie (od 1773 r.) Amerykanie prowadzili walki partyzanckie, ponosząc porażki w starciach z regularnymi oddziałami angielskimi. Sytuacja militarna powstańców poprawiła się po utworzeniu regularnej armii amerykańskiej, na której czele stanął Jerzy Waszyngton,
  • do Ameryki płynęli ochotnicy różnych narodowości pociągnięci myślą, iż za oceanem po raz pierwszy mają szanse realizacji idee wolności i równości. W szeregach armii powstańczej znaleźli się m.in. Francuzi: markiz de La Fayette, Romond de L’Isle, Polacy: Kazimierz Pułaski i Tadeusz Kościuszko, niemiecki baron von Steuben i wielu innych,
  • 4 VII 1776 r. kongres 13 kolonii w Filadelfii proklamował niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki (tzw. Deklaracja Niepodległości),
  • 17 X 1777 r. zwycięstwo Amerykanów pod Saratogą, odniesione nad armią angielską dowodzoną przez gen. Bourgoyne’a. W bitwie tej odznaczył się Tadeusz Kościuszko,
  • stopniowo konflikt pomiędzy kolonistami a Anglią stał się konfliktem międzynarodowym. Do wojny z Anglią przystąpiły Francja, Hiszpania, a później również Holandia,
  • 1781 r. kapitulacja wojsk angielskich pod Yorktown (korpus gen. Cornwallisa) przesądziła o losach wojny,
  • trudna sytuacja międzynarodowa Anglii (m.in. groźba inwazji Francji na Wyspy Brytyjskie, oblężenie Gibraltaru przez Hiszpanię, powstanie antyangielskie w Indiach) oraz wyczerpanie długoletnią wojną wpłynęły na decyzję dworu angielskiego o podjęciu pertraktacji pokojowych,
  • preliminaria pokojowe podpisano 30 XI 1782 r. Anglia uznawała w nich niepodległość swych dotychczasowych kolonii i ich suwerenne prawa do terytorium na południe od Wielkich Jezior aż do granicy Florydy, na wschód od Missisipi, a na zachód od Oceanu Atlantyckiego,
  • 3 IX 1783 r. zawarto w Wersalu traktat pokojowy, w którym Anglia potwierdziła niepodległość Stanów oraz przyznała Francji Senegal i wyspę Goreę w Afryce, kilka wysp antylskich oraz pięć miast w Indiach. Hiszpania otrzymała Minorkę i Florydę.

KONSTYTUCJA USA

  • Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki została uchwalona 17 IX 1787 r. przez Konwencję Konstytucyjną obradującą pod przewodnictwem Jerzego Waszyngtona. Stworzyła ona podstawę dla funkcjonowania systemu opartego na zasadach federalizmu oraz powiązania monteskiuszowskiego podziału władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą z systemem hamulców i równowagi (checks and balances),
  • Stany Zjednoczone zostały przekształcone w jednolity obszar celny i walutowy. Decyzje w tych sprawach, podobnie jak w dziedzinie podatków, armii i kontroli sądownictwu należały do kompetencji władz federalnych. Natomiast poszczególne stany zachowały własne konstytucje i ordynacje wyborcze do zgromadzeń stanowych, skarb, administrację i policję z czasów kolonialnych,
  • konstytucja konsekwentnie wprowadzała podział władz. Władzę ustawodawczą miał sprawować dwuizbowy Kongres złożony z Senatu i Izby Reprezentantów. Senat składał się z senatorów wybieranych na 6 lat ciała ustawodawcze poszczególnych stanów, po 2 senatorów z każdego stanu, przy czym co 2 lata ustępowała 1/3 senatorów. Przewodnictwo w Senacie sprawował wiceprezydent Stanów Zjednoczonych. Izba Reprezentantów składała się z posłów wybieranych bezpośrednio przez ludność na 2 lata w stosunku 1 poseł na 30 tys. mieszkańców, inicjatywę ustawodawczą przyznano obu izbom zastrzegając, że ustawy finansowe (podatkowe) powinny być ogłoszone najpierw w izbie niższej. Ustawa nabierać miała mocy prawnej po przejściu przez obie izby i po uzyskaniu zgody prezydenta. Prezydentowi przyznano prawo weta zawieszającego, które obalić mogły obie izby kwalifikowaną większością 2/3 głosów,
  • władzę wykonawczą sprawował prezydent, wybierany co 4 lata w wyborach dwustopniowych i pośrednich przez kolegium elektorów. Jeśli w kolegium elektorów danego stanu jeden kandydat zdobywał większość, to wszystkie głosy, jakie stan posiadał w kolegium, padały automatycznie na niego. Każdy stan miał prawo wyboru tylu elektorów, ilu posiadał reprezentantów w Izbie Reprezentantów i senatorów. Ponieważ tych ostatnich była zawsze dwóch, o liczbie elektorów decydowała liczba posłów do Izby Reprezentantów. Prezydent był odpowiedzialny przed Kongresem (mógł być postawiony w stan oskarżenia), ale władza jego była iście monarsza. Był zarazem głową państwa i zwierzchnikiem sił zbrojnych, posiadał prawo zawierania traktatów międzynarodowych, zawierania pokoju, powoływał i odwoływał ze stanowiska ministrów (sekretarzy stanu), którzy byli odpowiedzialni przed nim, a nie przed parlamentem. Prezydent mianował również oficerów i urzędników federalnych oraz sędziów Sądu Najwyższego (za zgodą senatu). Wobec uchwał Kongresu przysługiwało mu weto zawieszające. Władzę sądowniczą sprawowały niezawisłe sądy. Art. III Konstytucji ustanawiał instytucję sądów federalnych, przede wszystkim Sądu Najwyższego,
  • Konstytucja USA składała się pierwotnie z 7 artykułów i preambuły, do których jednakże Kongres dodał w 1791 r. 10 poprawek: wprowadzając zapisy o wolnościach obywatelskich, bezpieczeństwie osobistym, wolności religii, słowa i druku oraz prawie do posiadania broni (obecnie jest już 11 poprawek do tej konstytucji),
  • system wprowadzony Konstytucją z 1787 r. wraz z mechanizmem ciał federalnych o różnym stopniu reprezentatywności i różnych okresach kadencji miał zapewnić stabilizację rządów burżuazji zabezpieczonej zarówno przed naciskiem bezpośredniej demokracji farmerskiej, jak i przed arystokratyczno-monarchistyczną reakcją,
  • do grona "Ojców Założycieli" (Founding Fathers) Stanów Zjednoczonych zaliczani są: Jerzy Waszyngton, John Adams, Thomas Jefferson, James Madison, Benjamin Franklin, Aleksander Hamilton. Pierwsza czwórka pełniła funkcję prezydenta USA. Wszyscy, poza Adamsem, spełniali swój urząd przez dwie kadencje, tj. 8 lat.

ROZWÓJ STANÓW ZJEDNOCZONYCH AMERYKI PÓŁNOCNEJ

  • gdy w 1789 r. J. Waszyngton obejmował urząd prezydenta USA, młody naród liczył zaledwie 4 mln mieszkańców, lecz do Nowego Świata płynęli ciągle nowi imigranci, w 1850 r. liczba ludności osiągnęła 25 min, w 1880 r. - 50 mln, w 1900 r. - 75 mln,
  • w latach 1803-1867 Stany Zjednoczone czterokrotnie powiększyły swoją powierzchnię; w 1803 r. zakupiono od Francji Luizjanę, w 1810 zaanektowano hiszpańską Florydę, a w latach 1845-1848 - Teksas, Północny Zachód, Kalifornię, Góry Skaliste i Nowy Meksyk. W 1867 odkupiono od Rosji Alaskę,
  • 1812 r. Amerykanie stoczyli drugą wojnę o niepodległość z Anglikami; stolica kraju - Waszyngton dostała się nawet w ręce nieprzyjaciela, lecz układ pokojowy z 1814 r. zawarty w Gandawie zagwarantował niepodległość.