Nowożytność

Prekursorzy renesansu

  • Odrodzenie i humanizm są terminami, które stosuje się do określenia wielkiego ruchu ideowego i kulturalnego w XV i XVI w. Humanizm czerpał w dużym stopniu z myśli starożytnej (Platona, Sokratesa, Arystotelesa, Cycerona), ze stosunku starożytnych do świata i ludzi. Nie odrzucał on jednak tradycji i pojęć chrześcijańskich. Uważano, że szacunek wobec spuścizny grecko-rzymskiej da się pogodzić z nauką Kościoła. "Nie ujrzysz w świecie nic bardziej godnego podziwu niż człowiek", "Nic co ludzkei nie jest mi obce" - były dewizami humanizmu,
  • humanizm początkowo najsilniej rozwijał się we Florencji: Francesco Petrarca (l. 1304-1374), Giovanni Boccaccio (l. 1313-1375), Dante Alighieri (l. 1226-1321), Niccolo Machiavelli (l. 1469-1519),
  • w Mediolanie działał głównie wielki mistrz sztuki i nauki (w wielu dziedzinach) Leonardo da Vinci (l. 1452-1519),
  • najwybitniejszym przedstawicielem humanizmu był Holender Erazm z Rotterdamu (ok. 1467-1536), który przygotował nową edycję Starego Testamentu i dzieł Ojców Kościoła. Jego zwroty (np. "Dla chcącego nie ma nic trudnego") i maksymy starożytne zawarte w "Adagiach" stały się fundamentem kultury klasycznej całej ówczesnej kulturalnej Europy. Działał w Paryżu, Oxfordzie, Cambridge, a w końcu osiadł w Bazylei w Szwajcarii. Największą sławę przyniosło mu dzieło "Pochwała głupoty", w którym głupotę uznał za dominującą zasadę upadłego - jak uważał - świata. Jego dążenia zmierzały do przywrócenia zasad ewangelicznych, a tym samym do usunięcia nadużyć i zwiększenia dyscypliny w kościele, bez kwestionowania poszczególnych dogmatów czy całości doktryny katolickiej. Uważał, że wystąpienie Marcina Lutra było błędem,
  • we Francji Jean Bodin (l. 1530-1596) - teoretyk państwa, który w "Sześciu księgach a Rzeczypospolitej" wyłożył ideologię absolutyzmu. Suwerenność - głosił - realizuje się w absolutnej, niepodzielnej i nieograniczonej władzy monarchy. Działania monarchy mogą być ograniczone tylko prawem boskim i prawami natury. Obywatele, zdaniem Bodina, w żadnym wypadku nie są upoważnieni do buntu przeciwko swojemu władcy. Był on także pionierem w badaniach nad monetą i jej wpływem na ceny,
  • w Anglii Thomas More (l. 1475-1535), autor dzieła napisanego w 1516 r. pt. "Utopia". Jego zdaniem zło świata wypływa z głównego grzechu chrześcijaństwa - pychy. Zasadą dobrego społeczeństwa powinno być zniesienie gospodarki pieniężnej i własności prywatnej. W 1534 r., będąc wówczas kanclerzem Anglii, sprzeciwił się uznaniu Aktu o supremacji, zrywającego więzy z papiestwem. Został skazany na śmierć. Uznany za świętego przez Kościół, a także prekursora myśli socjalistycznej.

Sztuka renesansowa

  • ojczyzną jej były Włochy. Głównymi ośrodkami były Florencja, Wenecja i Rzym oraz dwory książąt Mantui, Urbino i Ferrary. Poważnym oparciem dla artystów był mecenat, który roztaczali Medyceusze we Florencji i cały szereg papieży, m.in. Juliusz II i Leon X. Szczyt renesansu przypada na koniec XV i początek XVI wieku.
  • malarstwo i rzeźba: Michał Anioł Buonarotti (l. 1475-1564) - rzeźby "Pieta", "Dawid", "Mojżesz", freski w Kaplicy Sykstyńskiej: Rafael Santi (l. 1483-1520) - obraz "Madonna w krześle", "Madonna Sykstyńska"; Leonardo da Vinci (jego główne obrazy to: "Mona Lisa di Gioconda", "Dama z łasiczką" i fresk "Ostatnia Wieczerza"); Tycjan Vecelli (l. 1488-1576),
  • architektura: Donato Bramante (l. 1444-1514), Filippo Bruenelleschi (l. 1377-1446); Michał Anioł Buonarotti,
  • sztuka i architektura renesansu w Anglii (np. teatr elżbietański, gdzie występowała trupa W. Szekspira), Hiszpanii (np. Miquel de Cervantes, El Greco), Holandii (np. Jan van Eyck), Niemczech (Albrecht Durer).

Giełda i bankowość

  • w tym czasie narodziny kapitalizmu finansowego i utworzenie w Wenecji oraz Amsterdamie pierwszych banków publicznych,
  • najbogatszymi w Europie bankierami i kupcami była rodzina Fuggerów (Jakub Fugger pożyczył m.in. Karolowi V 540 tys. florenów, w zamian za to otrzymał wyłączność np. na eksploatację wielu kopalń),
  • ważnym ośrodkiem finansowym aż do schyłku XV w. była Brugia (gdzie m.in. rozwinęły się usługi maklerskie), która następnie została odsunięta w cień przez Antwerpię i Amsterdam.

Pisarze polityczni i ich poglądy w Europie XVI wieku

Przyczyny rozwoju pisarstwa politycznego

  • - powodzenie reformacji, rozwój wolnej myśli na uniwersytetach europejskich,
  • - nowe spojrzenie na funkcjonowanie monarchii stanowych,
  • - dążenie do znalezienia odpowiedzi na pytanie: jak pogodzić suwerenną władzę monarchy z dążeniami stanów,
  • - wynalezienie druku i powstanie nowych możliwości publikowania tworzonych dzieł.

Najważniejsi pisarze polityczni w Europie

  • - Jean Bodin (l. 1530-1596): teoretyk absolutyzmu (twórca teorii suwerenności władzy państwowej); uważał, iż władca nie jest związany wydanymi przez siebie prawami, zaś poddani są zobowiązani do bezwzględnego podporządkowania się jego woli. Napisał m.in. "Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej",
  • - Erazm z Rotterdamu (l. 1467-1536): reformator religijny, prekursor reformacji. Jeden z wybitnych humanistów odrodzenia. Domagał się reformy życia kościelnego i religijnego w duchu ewangelistycznym; zwalczał ciemnotę kleru i nadużycia w Kościele, piętnował zabobony i obrzędowość. Jednocześnie uważał, że reformacja nie była właściwą alternatywą. Głosił zasadę, iż "Kościół jest dla człowieka, a nie człowiek dla Kościoła". Autor wielu pism polemicznych i satyrycznych, m.in. "Pochwała głupoty",
  • - Thomas More (l. 1475-1535), twórca socjalizmu utopijnego. W swoim dziele "Utopia" przedstawił obraz idealnej wyspy, na której mieszka doskonała społeczność. Jako gorliwy katolik, popadł w konflikt z królem angielskim Henrykiem VIII (sprzeciwił się Aktowi o supremacji z 1534), po czym został ścięty (jest uważany przez Kościół katolicki za świętego męczennika za wiarę),
  • - Niccolo Machiavelli (l. 1469-1527): florencki pisarz polityczny, historyk, polityk i dyplomata. Za główny motyw działań ludzi uważał żądzę władzy i posiadania. Jego poglądy, zawarte w dziele "Książę", stały się podstawą doktryny zwanej makiawelizmem, która dopuszcza stosowanie podstępu i przemocy w życiu politycznym dla osiągnięcia zamierzonego celu ("cel uświęca środki").

Najważniejsi pisarze polityczni w Polsce

  • - Andrzej Frycz Modrzewski (l. 1503-1572): najwybitniejszy przedstawiciel myśli społeczno-politycznej polskiego renesansu. W dziele "O poprawie Rzeczypospolitej" dokonał wnikliwej analizy ustroju społecznego i państwowego Polski, poddając go ostrej krytyce. Głosił zasadę równości obywateli przed obliczem prawa oraz ideę państwa scentralizowanego, z silną (ale nie absolutną) władzą króla; postulował tolerancję religijną i podniesienie poziomu oświaty i nauki; bronił chłopów przed uciskiem pańszczyźnianym, plebsu przed patrycjatem, mieszczan przed szlachtą,
  • - Buonaccorsi Filippo, zw. Kallimachem (l. 1437-1496): włoski humanista, pisarz i dyplomata (od 1470 r. w Polsce). Wykładowca na Akademii Krakowskiej, następnie sekretarz Kazimierza Jagiellończyka i nauczyciel jego synów: doradca Jana Olbrachta i realizator jego polityki. W "Radach dla Jana Olbrachta" propagator modelu absolutyzmu włoskiego. Autor m.in. biografii "Życie i obyczaje Grzegorza z Sanoka",
  • - Jan Ostroróg (ok. 1436-1501): pisarz polityczny, kasztelan, a następnie (od 1500 r.) wojewoda poznański. Przedstawiciel postępowych tendencji w polskim odrodzeniu: bronił silnej władzy króla w suwerennym państwie, niezależności państwa od Rzymu; domagał się powszechnego płacenia podatku i udziału w obronie kraju. Autor m.in. "Monumentum... pro Rei Publicae Ordinatione".